Zbigniew HAJDUK

 

POLACY W CERN - DANE STATYSTYCZNE

 

 

Pierwsze kontakty polskich fizyków z CERN-em datują się na późne lata pięćdziesiąte, kiedy to dzięki profesorom M. Danyszowi i M. Mięsowiczowi mogli na staże do Genewy udać się ich ówcześni uczniowie.

W dostępnych i oficjalnych źródłach CERN-u, na których chcemy oprzeć nasze opracowanie - absolutnie nie pretendujące do pełnego ani nie opartego na metodzie profesjonalisty-historyka - pierwsze ślady obecności Polaków to nazwiska występujące w oficjalnym spisie  cernowskich publikacji z roku 1960-tego.

W niniejszym opracowaniu chcemy przedstawić dane statystyczne obrazujące ewolucję obecności Polski w CERN-ie. Ze względów technicznych i metodologicznych dzielimy nasze dane na dwa okresy - ten do roku 1991, kiedy Polska jako jedyny kraj zza "żelaznej kurtyny" cieszyła się statusem członka-obserwatora oraz od roku 1991 do chwili obecnej, kiedy dane na temat Polski już jako pełnoprawnego członka organizacji, zaczynają występować w oficjalnych statystykach.  Wykresy danych z lat wczesnych, przed-członkowskich są oparte na  spisach publikacji ukazujących się corocznie w raportach rocznych. Niestety, z jakichś powodów (prawdopodobnie przetwarzanie  danych na formę elektroniczną następuje sukcesywnie i sięgnęło na razie roku 1972), dane z dziesięciolecia 1972-82 nie istnieją w łatwo dostępnej elektronicznej bazie danych, co powoduje lukę w naszym wykresie. Ale i tak z istniejących, cząstkowych danych można dobrze odczytać tendencje charakteryzujące obecność Polaków w CERN-owskich osiągnięciach naukowych.

Nie sposób z tych źródeł  odczytać jednak danych na temat stypendiów dla uczonych polskich, przyznawanych w tamtych czasach z puli ‘krajów nie-członkowskich’. Wiemy jednak że było ich całkiem sporo, zwykle 2-3 rocznie (tzw. stypendyści ‘stowarzyszeni’). Przepisy CERN-u nie zezwalały na dostęp do innych źródeł finansowania długich staży w Genewie.   Ale zdarzało się w owych trudnych politycznie czasach, że Polacy uzyskiwali również i pozycje z puli "pracowników". Wiązało się to jednak dość często,  o ile  nie zawsze, z koniecznością uzyskania statusu uchodźcy politycznego. Przy opracowaniu danych z tamtych czasów, nie mamy możliwości precyzyjnego określenia częstości tego zjawiska, a więc nie  uwzględniamy go wcale, uznając zresztą, że miałoby marginalny wpływ na i tak dość szacunkową jakość przedstawianych danych.

 

W okresie  członkowskim dane dotyczące publikacji są doprowadzone do momentu pełnego "rozkwitu" badań naukowych LEP-u, tj. do 1995 roku. Późniejsze liczby  utrzymują się na stałym poziomie z tendencją spadkową od momentu kiedy rozpoczyna się przenoszenie wysiłku na przygotowania do budowy LHC i jego eksperymentów. Uznaliśmy więc, że ze względu na zmianę specyfiki eksperymentowania w stosunku do lat ubiegłych, wnioski wynikające z liczby publikacji nie reprezentują w sposób prawidłowy polskiego wysiłku w CERN-ie.

Z lat członkowskich ważne dane to liczby stałych pracowników, stypendystów (zarówno "fellows" jak i "stowarzyszonych") oraz różnego rodzaju studentów. Dane te oparte są na  oficjalnych statystykach działu personalnego CERN-u. 

 

Jako element odniesienia, poniżej pokazujemy rozwój liczby wszystkich publikacji CERN-owskich ( w latach 1960-1995) oraz liczby personelu zatrudnionego w departamentach "naukowych" w latach 1991 - 2003. Zgodnie z pragmatyką stosowana przez CERN członkami personelu są również tzw. "użytkownicy" czyli zarejestrowane osoby spędzające w sposób systematyczny (rocznie) określony procent swego czasu (> 10%) w CERN-ie.

 

Widzimy, że w ciągu całego analizowanego okresu liczba użytkowników zmienia się w niewielkim stopniu pozostając na poziomie ok. 5500. Personel CERN-owski zgodnie z przeprowadzanymi reformami ulega stopniowej i systematycznej redukcji.

Poniższe wykresy ukazują liczbę publikacji, w których  pojawiają się nazwiska polskie. Przyjęto konwencję wielokrotnego liczenia tych samych nazwisk jeżeli występują w różnych publikacjach, stąd (zwłaszcza w latach LEP-u) pojawiają się liczby mogące znacznie przewyższać całkowitą liczbę naukowców zaangażowanych w badania.

 

Lata 1960-1990

 

Lata 1991 - 1995

Na drugim wykresie wyraźnie widoczny jest  spektakularny przyrost liczby polskich autorów w okresie "produkcyjnym" LEP.

Podsumowaniem powyższych danych może być kolejny histogram uwidaczniający liczby znormalizowane do całkowitej liczby publikacji CERN-owskich.

Lata sześćdziesiąte przedstawiają spektakularnie duży wkład uczonych polskich do osiągnięć naukowych CERN-u. Nie ma niestety danych liczbowych z tamtego okresu pokazujących liczbę Polaków jako użytkowników. Wydaje się jednak, że biorąc pod uwagę średnią liczbę "użytkowników" polskich z lat członkowskich (średnio ok. 2.2 %, co wydaje się wartością znacznie przewartościowaną), to wkład do liczby publikacji  na poziomie 3-4 % (a w szczycie nawet 10%), mimo statusu "obserwatora" może być powodem do dumy. Również okres późniejszy – "członkowski" ukazuje, że względny wkład naukowy  Polaków jest zdecydowanie wyższy niż mogłoby to wynikać z prostej liczby "użytkowników". A musimy też pamiętać, że jako "użytkownicy" są liczeni także robotnicy, technicy i inżynierowie na ogół nie figurujący na liście autorów publikacji.

Kolejne wykresy ilustrują udział polskich pracowników w różnych kategoriach personelu CERN-owskiego. Szczególnym powodem do zadowolenia może być fakt poważnego udziału polskich studentów w programach edukacyjnych (dyplomowych i doktoranckich) oferowanych przez CERN. 

 

 

 

Na działalność Polaków w CERN-ie można także spojrzeć z nieco innego punktu widzenia: poprzez uczestnictwo polskich zespołów naukowych w prowadzonych w CERN-ie eksperymentach.

 

I tak począwszy od lat 60-ych zespoły polskie uczestniczyły lub uczestniczą w ok. 90-iu eksperymentach. Przypisując eksperymenty do akceleratorów, na których były wykonywane, wygląda to następująco:

 

- synchrocyklotron SC           3 (w tym 2 na ISOLDE)

 

- synchrotron PS           38 (w tym 11 z komorami pęcherzykowymi, 14 na ISOLDE, 6 na
                                                    Neutron Time-of-Flight Facility, 7 innych)

- zderzacz ISR                        4

 

- synchrotron SPS       23 (w tym 9 w tzw. hali zachodniej WestArea, 13 w tzw. hali
                                                   północnej North  Area, 1 eksperyment emulsyjny)

 

- zderzacz LEP                        1 (eksperyment DELPHI)

 

- projekty rozwoju           

  metodyki dla LHC (R&D)  13

 

- zderzacz LHC                       4

 

- neutrina do Gran Sasso (CNGS)  1

 

Powyższe zestawienie pokazuje dużą aktywność polskich zespołów naukowych. Bardziej szczegółowe informacje można znaleźć w kolejnych artykułach tematycznych.

 

 

Pierwsza część opracowania (dane osobowe) oparta została na raportach rocznych  departamentu personalnego CERN-u (lata 1991-2003) oraz danych ze spisów publikacji zawartych w raportach  rocznych (lata 1960-1995) CERN-u pozyskanych z internetu http://library.cern.ch/cern_publications/annual_report.html), dzięki pracy pań M. Mielnik i D. Krzysztoń  z IFJ PAN w Krakowie.

Dane do drugiej części opracowania (udział w eksperymentach) pochodzą z ukazującego się corocznie od kilkunastu lat wydawnictwa "Eksperymenty w CERN-ie" (Experiments at CERN, tzw. Grey Books). Dane z lat wcześniejszych pomógł nam skompletować pan David Dallman z.CERN-u.

Niniejszym wyrażamy wszystkim którzy przyczynili się do powstania tego opracowania serdeczne podziękowanie.