Maciej CHOROWSKI                                                                                            

 

 

POLSKI PRZEMYSŁ W CERN

 

 

1. Rynek CERN

 

 

Działalność CERN-u – budowa akceleratorów i detektorów cząstek i ich eksploatacja, wymagają zakupów różnorodnych materiałów, aparatury i usług. Zakupy te dokonywane są w pierwszym rzędzie w krajach członkowskich tej organizacji.

 

W grudniu 1994 roku Rada CERN zatwierdziła program budowy kolejnego kompleksu akceleratorowego: LHC ( Large Hadron Collider), największej obecnie na świecie inwestycji służącej nauce, o łącznym budżecie wynoszącym około 3 mld USD, której zakończenie przewiduje się na rok 2007. Konsekwencją tej decyzji było otwarcie nowego i bardzo prestiżowego rynku na dostawy różnorodnych towarów i usług.

 

W roku 2002 CERN dokonał zamówień na produkty przemysłowe o wartości około 440 mln CHF oraz usług o wartości około 140 mln CHF. Zamówienia obejmują zarówno produkty zaawansowane technologicznie takie jak nadprzewodzące magnesy, instalacje kriogeniczne, urządzenia próżniowe, jak również usługi instalacyjne, budowlane, modyfikacje tuneli, zarządzanie nieruchomościami wchodzącymi w skład Laboratorium i inne. Dostawcami towarów i usług do CERN są przedsiębiorstwa z praktycznie wszystkich gałęzi przemysłu, o bardzo zróżnicowanym potencjale naukowym i produkcyjnym. Dostawcy CERN wyłaniani są w procedurach przetargowych spośród przedsiębiorstw i instytucji naukowo-badawczych zarejestrowanych w Państwach członkowskich. Do konkurowania na rynku CERN pełne prawa mają więc również przedsiębiorstwa polskie (Polska jest krajem członkowskim CERN od 1991 roku.)

 

Przy wyłanianiu najlepszej oferty złożonej na przetargu CERN kieruje się kryterium najlepszej ceny dokonując wstępnej preselekcji potencjalnych oferentów na podstawie kryteriów technicznych i ekonomicznych. Dodatkowo stosowana jest zasada preferencyjnego traktowania ofert pochodzących z tzw. krajów niezbilansowanych. Zbilansowanie w praktyce oznacza, że stosunek procentowy dostaw z danego kraju do jego składki członkowskiej jest większy niż 1. Czyli np. zbilansowanie Polski wymaga, aby przy składce stanowiącej około 2% budżetu Organizacji, dostawy z Polski również stanowiły co najmniej 2 procent zakupów czynionych przez CERN. Zbilansowanie określane jest osobno dla dostaw towarów i usług. Obecnie kraje zbilansowane to: Francja, Austria, Belgia, Hiszpania, Słowacja, Szwajcaria i Włochy w sektorze dostaw towarów oraz Francja, Belgia, Czechy, Dania, Hiszpania, Niemcy, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania i Włochy w sektorze usług. Preferencje udzielane ofertom pochodzącym z krajów niezbilansowanych polegają na umożliwieniu dostosowania ich poziomu do wartości najtańszej oferty, jeżeli taka pochodzi z kraju zbilansowanego (np. Francji), a droższa oferta pochodzi z kraju niezbilansowanego (np. Polski), przy czym różnica w oferowanych cenach nie może przekraczać 20 %. Możliwe jest również tworzenie konsorcjów w celu złożenia oferty do CERN i jeżeli udział w takim konsorcjum przedsiębiorstwa pochodzącego z kraju niezbilansowanego  jest odpowiednio wysoki (co najmniej 50% w przypadku dostaw towarów i 40% w przypadku dostaw usług), to cała oferta jest traktowana jako pochodząca z kraju niezbilansowanego. Istnieją więc powody dla których korzystne jest tworzenie konsorcjów np. polsko-francuskich i wspólne startowanie w przetargach.

 

 

2. Udział Polski w dostawach do CERN w latach 1991-2002

 

 

Na rysunku 1 pokazano dynamikę polskiej składki do budżetu CERN oraz polskich dostaw towarów i usług. Jak już wspomniano, generalną zasadą na podstawie której określa się poziom składki krajów członkowskich jest dążenie, aby wszystkie państwa przeznaczały na CERN jednakowy procent swojego dochodu narodowego brutto (GNP). W przypadku Polski w okresie pierwszych 10 lat przynależności do CERN zastosowano zasadę obniżenia składki, która swą docelową wartość osiągnęła dopiero w roku 2002. Zwróćmy uwagę na fakt, że w okresie przejściowym polska składka była w zasadzie stała w latach 1991 – 1995 i wynosiła około 1 mln CHF, natomiast zaczęła istotnie rosnąć począwszy od roku 1996.

 

Rys. 1. Polski udział finansowy w budżecie CERN.

 

 

Również na rysunku 1 przedstawiono poziom polskich dostaw do CERN. Dostawy te rosły w latach 1991 – 1996 startując od wartości 290 tys. CHF w roku 1991 i osiągając poziom 1,09 mln CHF w roku 1996, by następnie obniżyć się do 590 tys. CHF w roku 1999, odkąd zaczęły ponownie rosnąć by osiągnąć wartość 3,08 mln CHF w roku 2002. Taki przebieg poziomu dostaw z Polski do CERN można wyjaśnić m.in. stosowaniem przez Organizację omówionych powyżej preferencji udzielanych krajom niezbilansowanym. Ze względu na niski poziom naliczonej składki, Polska stała się krajem zbilansowanym począwszy od roku 1991, co spowodowało, że nawet w przypadkach, kiedy oferty pochodzące z Polski były najtańsze, polskie przedsiębiorstwa nie uzyskiwały zamówień, gdyż oferenci z krajów niezbilansowanych mieli możliwość dostosowania swoich cen do poziomu najtańszej oferty. Sytuacja taka utrzymywała się do roku 1998, kiedy równoczesny wzrost polskiej składki członkowskiej oraz spadek dostaw z Polski spowodował, że staliśmy się krajem niezbilansowanym i proces spadku ilości zamówień składanych w Polsce został zahamowany. Na dynamikę przebiegu dostaw do CERN miały także istotny wpływ podjęte w okresie 1991 – 2002 działania promujące polski przemysł i ośrodki naukowo badawcze.

 

3.   Działania promujące polski przemysł i ośrodki naukowo badawcze w CERN w latach 1991 - 2002

 

 

W pierwszych latach pełnego członkostwa Polski w CERN informacja o możliwości dostaw przemysłowych do tego Laboratorium była przede wszystkim przekazywana do przemysłu dzięki osobistemu zaangażowaniu delegata Polski do Komitetu Finansowego CERN, dr. T. Dobrowolskiego, doradcy Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki. Wraz z grupą inżynierów i fizyków z CERN odwiedził on wiele polskich przedsiębiorstw posiadających zaawansowane technologie i działające w branżach energetycznej, chemicznej (np. Rafako, Metalchem, Chemar, Kriosystem, Turbotech) skłaniając je do nawiązania współpracy z Laboratorium. W siedzibie PAA w Warszawie zorganizowano też cykl seminariów poświęconym możliwości współpracy przemysłu z CERN. W ten sposób do Laboratorium trafiły np. instalacje z Rafako i Chemaru, dennice z Metalchemu i kriostaty z Kriosystemu. Dostawy objęły też ciekły hel pochodzący z Odolanowa (Polska jest jedynym europejskim producentem helu i CERN jest niejako skazany na zakupy tego kriogenu w naszym kraju).

Na rysunku 2. przedstawiono zestawienie działań promocyjno-informacyjnych przeprowadzonych wśród polskich przedsiębiorstw i ośrodków naukowo-badawczych oraz ich wpływ na aktywne zainteresowanie polskich firm rynkiem CERN. Na rysunku tym pokazano również łączne dostawy (towarów i usług) z Polski do CERN.


 


Rys. 2. Zainteresowanie polskiego przemysłu rynkiem CERN.

 

Pierwszym przedsięwzięciem o charakterze masowym promującym polski przemysł w CERN była organizacja wystawy „Polska w CERN 1995”. W wystawie wzięły udział 23 firmy, w tym 8 instytutów naukowo-badawczych. Organizatorem wystawy i towarzyszących jej imprez takich jak np. cykl seminariów poświeconych technologiom w polskim przemyśle, był zespół wrocławskiej firmy TECHTRA pracujący pod kierunkiem dr Macieja Chorowskiego. W trakcie przygotowań do wystawy wiedzę na temat CERN i możliwości współpracy przemysłowej z Laboratorium rozpropagowano wśród ponad 300 przedsiębiorstw i ośrodków naukowo-badawczych. Zwróćmy uwagę, że pomimo omówionego poprzednio zbilansowania dostawy z Polski do CERN utrzymały swój relatywnie wysoki poziom w latach 1996 i 1997, co można uzasadnić oddziaływaniem Wystawy.

 

Następnie na zlecenie Państwowej Agencji Atomistyki, TECHTRA sp. z o.o. prowadziła w latach 1998 i 2000 Centrum Informacyjne o możliwościach współpracy z CERN. Zadaniem Centrum  była przede wszystkim identyfikacja przedsiębiorstw i jednostek naukowo-badawczych, mogących podjąć współpracę z CERN, uaktualnianie i uzupełnianie bazy danych CERN o informacje o polskich przedsiębiorstwach, promowanie polskich firm na rynku CERN, szkolenia i pomoc firmom w przygotowywaniu materiałów przetargowych. Działania te doprowadziły do tego, że ilość firm zainteresowanych CERN istotnie wzrosła (odpowiednio 300 i 350), co dało dobrą podstawę do bardzo dynamicznego wzrostu naszych dostaw począwszy od roku 2000.

 

W 1999 roku TECHTRA uruchomiła aktualizowaną na bieżąco witrynę internetową „www.techtra.pl” informującą o możliwościach pozyskania kontraktów z CERN, opisującą szczegółowo procedury przetargowe oraz politykę zamówień. Pod tym adresem umieszczane były również aktualne dokumenty przetargowe ogłaszane przez CERN. Począwszy od roku 2001 roku witryna www.techtra.pl finansowana jest wyłącznie ze środków własnych TECHTRA sp. z o.o. i firm będących członkami konsorcjum „Polska w CERN”, a zakres informacji na niej przedstawianych został ze względów finansowych ograniczony.

 

Prezentacją aktualnych możliwości polskiego przemysłu stała się otwarta 17. października 2000 roku druga wystawa „Polska w CERN 2000”. W czasie trwania wystawy przedstawiciele CERN mieli możliwość rozpoznania obecnego polskiego potencjału przemysłowego, a przedstawiciele przedsiębiorstw w bezpośrednich rozmowach poznali szczegółowe wymagania stawiane przez CERN zamawianym wyrobom, oraz mieli unikalną możliwość zwiedzenia Laboratorium. W wystawie wzięło udział 19 firm, w tym 6 jednostek badawczo-rozwojowych i 13 przedsiębiorstw.

 

W kwietniu 2001 r. we Wrocławiu 19 polskich firm podpisało umowę o przystąpieniu do konsorcjum „Polska w CERN”, którego statutowym celem jest wspólne zwiększanie udziału stowarzyszonych podmiotów w międzynarodowym rynku technologicznym. Koordynatorem Konsorcjum została TECHTRA Sp. z o.o., a funkcję Przewodniczącego Rady Konsorcjum „Polska w CERN” powierzono dr hab. inż. Maciejowi Chorowskiemu, pełniącemu również na wniosek Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki funkcję łącznika przemysłu polskiego z CERN (CERN Industrial Liaison Officer). Działalność koordynatora konsorcjum nie uzyskała żadnego wsparcia ze środków publicznych i w całości była finansowana ze składek stowarzyszonych firm. W 2003 roku Konsorcjum zrzesza już tylko 7 firm, jednak każdy z tych podmiotów jest w trakcie realizacji bądź przygotowań do realizacji wygranych w CERN przetargów.

 

Ze szczegółowej analizy wpływu działalności promocyjno-informacyjnej na zainteresowanie polskiego przemysłu rynkiem CERN (rysunek 2) wynika duże skorelowanie tych parametrów. Dzięki rozpowszechnieniu wiedzy o CERN wśród kilkuset przedsiębiorstw i ośrodków badawczych wyłoniła się grupa kilku przedsiębiorstw, które w trwały sposób zaistniały na rynku CERN (np. JTT, ZEC). Liczba firm potencjalnie zainteresowanych pozyskiwaniem kontraktów z CERN spadła na początku 2003 roku 17-krotnie w stosunku do roku 2000. Natomiast łączna wartość realizowanych przez Polskie firmy w CERN w roku 2004 kontraktów wzrosła w stosunku do wartości z 1999 roku prawie dziesięciokrotnie.

 

4. Podsumowanie

 

 

W wyniku braku prowadzenia aktywnej polityki informacyjnej i szkoleniowej wyraźnie widać spadek zainteresowania polskiego przemysłu rynkiem CERN przy jednoczesnym wzroście skuteczności udziału wąskiego grona firm polskich w przetargach i wyraźnym wzroście wartości pozyskanych przez polski przemysł kontraktów. Ze względu na poziom składki płaconej przez Polskę do budżetu CERN dostawy z Polski powinny wzrosnąć jeszcze o około 200%, zanim osiągniemy status kraju zbilansowanego. Podkreślić należy, że wtedy również będziemy mogli zachować potencjał wzrostu dostaw przez stosowanie polityki tworzenia konsorcjów z partnerami z krajów niezbilansowanych.