SYLWETKI NIEŻYJĄCYCH JUŻ WYBITNYCH FIZYKÓW POLSKICH, DZIAŁALNOŚĆ KTÓRYCH ZWIĄZANA BYŁA Z CERN-EM*)

 

 

 

Maria BARDADIN-OTWINOWSKA (1940 - 1994)

 

Maria Bardadin-Otwinowska, była wychowanką Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie zaczęła karierę w 1962 r. po ukończeniu studiów fizyki. Prowadziła badania oddziaływań pionów i kaonów techniką komór pęcherzykowych. Po habilitacji na UW, od 1981 r. przebywała we Francji, na stanowisku profesora w Uniwersytecie Clermont-Ferrand. W tym okresie uczestniczyła w eksperymencie ALEPH w CERN-ie zajmując się głównie poszukiwaniem ”niestandardowej fizyki” bozonu Z.

 

 

 

Grzegorz BIAŁKOWSKI (1932 - 1989)

 

 

Profesor Grzegorz Białkowski, wychowanek Uniwersytetu Warszawskiego, był fizykiem teoretykiem, zajmował się teorią oddziaływań cząstek elementarnych. Był pierwszym polskim gościem Departamentu Teorii w CERN, który spędził w Genewie cały rok. Szczególne uznanie zdobył pracami na temat wykorzystania związków dyspersyjnych oraz modelu tłumionej kaskady w jądrach. Profesor Uniwersytetu Warszawskiego (od 1971r.), kierownik Zakładu Fizyki Teore­tycznej Wielkich Energii IFT. Autor znanych książek Cząstki Elementarne (z Ryszardem Sosnowskim, 1971), Mechanika klasyczna (1974), Stare i nowe drogi fizyki (3 tomy 1981 - 1985); opracował także podręczniki fizyki dla liceum. Był poetą (ogłosił pięć zbiorów wierszy) i popularyzatorem wiedzy. Wybrany Senatorem PRL z listy Komitetu Obywatelskiego w wyborach 4.VI.1989. Rektor Uniwersytetu Warszawskiego od roku 1985.

 

 

Oleg CZYŻEWSKI (1930 - 1971)

 

Oleg Czyżewski był jednym z najwybitniejszych polskich fizyków. Urodzony w Krakowie, studia ukończył w roku 1954, w roku 1961 uzyskał doktorat, a w roku 1966 docenturę. Przedwczesna nagła śmierć w czasie pobytu w CERN-ie uniemożliwiła mu odebranie nominacji profesorskiej, która była już przygotowana. Oleg Czyżewski zorganizował krakowską grupę komór pęcherzykowych, która uczestniczyła w wielu eksperymentach w ZIBJ, CERNie i w USA. Cechowała go ogromna intuicja naukowa. Jest autorem pionierskich prac o korelacjach między mezonami wyprodukowanymi w zderzeniach wysokich energii. Był jednym z inicjatorów badania oddziaływań z wysoką krotnością produkowanych cząstek, które stały się na wiele lat “polską specjalnością”, do tej pory cytowana jest Jego praca o rozkładach krotności. Jego zasługą było także zainteresowanie nas eksperymentami elektronicznymi na akceleratorach.

 

 

 

 

 

 

 

 

Marian DANYSZ (1909 – 1983)

 

 

Profesor Marian Danysz był fizykiem eksperymentatorem, zajmował się fizyką jądra atomowego oraz fizyką cząstek elementarnych, którą zainicjował na Hożej w 1952 r. Światową sławę przyniosło mu odkrycie w 1952 r. (wraz z Jerzym Pniewskim) pierwszego hiperjądra i stanów izomerycznych hiperjąder (1962) oraz udział w odkryciu pierwszego podwójnego hiperjądra (1963). Był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego (od 1954 r.) i członkiem Polskiej Akademii Nauk (od 1961 r.). Odgrywał ważną rolę w rozwijaniu międzynarodowej współpracy fizyków pełniąc funkcję wicedyrektora ZIBJ w Dubnej (1956-1959) i wiceprezesa IUPAP (1963-1969), współdziałał w nawiązywaniu współpracy polskich fizyków z CERN-em.

 

 

 

Jerzy GIERULA (1917 – 1975)

 

 

Profesor Jerzy Gierula był przez prawie 20 lat najbliższym współpracownikiem prof. Mięsowicza. Urodzony w Krakowie, studia rozpoczął przed wojną, a zakończył w roku 1946. Doktorat uzyskał w roku 1951, wtedy też został powołany do Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie, skąd udało mu się zwolnić dopiero w roku 1956. Wtedy związał się najpierw z Zakładem VI IBJ w Warszawie, a następnie z Oddziałem Krakowskim tego zakładu. Wspólnie z profesorem Mięsowiczem badał oddziaływania cząstek kosmicznych w kliszach naświetlonych w lotach balonowych w atmosferze. Był współtwórcą modelu fireballi. Od roku 1958 był kierownikiem pracowni emulsji jądrowych. Był organizatorem udziału Polski w międzynarodowych lotach balonowych ICEF i Brawley, prowadził także eksperymenty emulsyjne na akceleratorach, m.in. na zderzaczu ISR w CERN-ie. Odznaczony medalem  M.Smoluchowskiego w roku 1970.

 

 

Tomasz HOFMOKL (1936 – 2000)

 

Profesor Tomasz Hofmokl, wychowanek Uniwersytetu Warszawskiego, był fizykiem eksperymentatorem, zajmował się fizyką cząstek elementarnych, zwłaszcza oddziaływaniami cząstek przy wielkich energiach. Brał udział w licznych eksperymentach w CERN-ie. Najbardziej znane są jego prace na temat oddziaływań dużej krotności oraz fotoprodukcji cząstek powabnych. Profesor Uniwersytetu Warszawskiego od 1989 r.; był dyrektorem Instytutu Fizyki Doświadczalnej UW (1990-1994). Miał wielkie zasługi dla rozwoju internetu w Polsce, był założycielem i pierwszym dyrektorem (1991-1999) Narodowej i Akademickiej Sieci Komputerowej (NASK). Utalentowany popularyzator fizyki, przez wiele lat współredagował czasopismo Delta.

 

 

 

Lech MICHEJDA (1935 - 1971)

 

Lech Tadeusz Michejda ukończył Wydział Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej a następnie Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie uzyskał doktorat i habilitację oraz podjął na krótko pracę. Następnie był zatrudniony w Instytucie Badań Jądrowych. Prowadził badania nieelastycznych zderzeń cząstek elementarnych o wysokich energiach. Wyznaczył wielkość modułu „funkcji przekrywania” dla tych zderzeń i wykazał, że musi ona zawierać czynnik fazowy. Zmarł tragicznie w 1971 r. Coroczna nagroda Jego imienia za wyróżniającą się pracę magisterską to pierwsza nagroda przyznawana obecnie za prace magisterskie przez Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego.

 

 

 

Marian MIĘSOWICZ (1907 - 1992)

 

Twórcą fizyki cząstek w Krakowie był światowej sławy fizyk profesor Marian Mięsowicz. Urodzony we Lwowie, studia fizyki ukończył na Uniwersytecie Jagiellońskim w roku 1930, tam też uzyskał doktorat w roku 1932 i habilitację w roku 1939. Początkowo zajmował się fizyką ciekłych kryształów i jest autorem m.in. klasycznej pracy o anizotropii lepkości ciekłych kryształów. Po pobycie na stypendium w Holandii pod koniec lat 30-tych zainteresował się badaniami promieniowania kosmicznego i wraz z profesorem M. Jeżewskim zbudował aparaturę licznikową, która miała być wyniesiona do stratosfery balonem “Gwiazda Polski” w jesieni 1938 roku (lot niestety nie doszedł do skutku z powodu pożaru balonu). W pierwszych latach powojennych prof. Mięsowicz przystąpił do badań promieniowania kosmicznego zarówno pod ziemią (w kopalni soli w Wieliczce) jak i na powierzchni (na dachu budynku AGH). Dla prowadzenia i rozwijania tych badań  utworzył w Krakowie oddział Zakładu VI Instytutu Badań Jądrowych, który na początku 1970 roku został dołączony do IFJ. Równocześnie był profesorem Akademii Górniczo-Hutniczej, gdzie rozwijał głównie zastosowania fizyki jądrowej. Był inicjatorem udziału krakowskich fizyków w CERN-ie. Jego kontakty międzynarodowe zapewniły pierwsze zaproszenia dla Polaków, tak doświadczalników jak i teoretyków. Prof. M. Mięsowicz był członkiem Polskiej Akademii Nauk i doktorem h.c. UJ i AGH. Miał ogromną intuicję naukową, stymulował rozwój nowych technik doświadczalnych, dobierał do swojego zespołu najlepszych fizyków i wcześnie dawał im dużą samodzielność, mobilizując i ucząc odpowiedzialności. Dzisiaj owocuje to udziałem krakowskich fizyków cząstek w największych eksperymentach na świecie.

 

 

Jerzy PNIEWSKI (1913 – 1989)

 

 

Profesor Jerzy Pniewski, wychowanek Uniwersytetu Warszawskiego, był fizykiem eksperymentatorem, zajmował się fizyką jądra atomowego oraz fizyką cząstek elementarnych. Światową sławę przyniosło mu odkrycie w roku 1952 (wraz z Marianem Danyszem) pierwszego hiperjądra i stanów izomerycznych hiperjąder (1962) oraz udział w odkryciu pierwszego podwójnego hiperjądra (1963). Był głównym inicjatorem nawiązania przez polskich fizyków współpracy z CERN-em. Zainicjował prace ze spektroskopii hiperjądrowej wykonane w CERN-ie. Zapoczątkował budowę w Warszawie akceleratora ciężkich jonów. Był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego (od 1954 r.), długoletnim dyrektorem Instytutu Fizyki Doświadczalnej UW (1953-1975) i dziekanem Wydziału Fizyki UW (1975-1981). Członek  Polskiej Akademii Nauk (od roku 1961) i przewodniczący Komitetu Fizyki PAN (1975-1981).

 

 

 

KRZYSZTOF RYBICKI (1938-2003)

Krzysztof Rybicki, wybitny fizyk w dziedzinie doświadczalnej fizyki wysokich energii, profesor w Instytucie Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie, współtworzył i kierował od momentu powstania pierwszą polską grupą doświadczalną budującą aparaturę do eksperymentów fizyki cząstek elementarnych.

 

Urodzony 25 lutego 1938 r. w Krakowie, studia w zakresie fizyki ukończył w 1960 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim, tam też doktoryzował się (1964 r) i habilitował (1970 r.). W 1979r. został profesorem nadzwyczajnym a w 1988 profesorem zwyczajnym w IFJ Jego dorobek obejmuje ponad 400 publikacji o szerokiej tematyce. Pierwsze prace związane były z badaniem promieni kosmicznych techniką emulsyjną. W 1972 roku opublikował wspólnie z Olegiem Czyżewskim pracę na temat rozkładów krotności, w zderzeniach hadronów, która stała się podstawą sformułowania słynnego skalowania KNO (Koba-Nielsen-Olesen). Wprowadzona przez nich parametryzacja, nazywana formułą Czyżewskiego-Rybickiego, jest stosowana i cytowana do dzisiaj. W 1972 r. nawiązał kontakty z grupą CERN-Monachium, które dały początek wieloletniej współpracy. Wniósł znaczący wkład do spektroskopii mezonów zbudowanych z lekkich kwarków oraz hadronów z powabem, prowadząc mi. in. pionierskie badania spinu barionu Lc.

Był członkiem kolegialnych ciał kierujących dużymi eksperymentami, przewodniczył i uczestniczył w komitetach organizacyjnych prestiżowych, międzynarodowych konferencji. Dwukrotnie pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naukowej IFJ, w 2000 r. został wybrany do Komitetu Polityki Naukowej Europejskiego Ośrodka Badań Jądrowych CERN, koło Genewy, a w 2002 r. do Komisji Fizyki Cząstek Wysokich Energii Europejskiego Towarzystwa Fizycznego.

Przez szereg lat  prowadził na UJ wykłady i seminaria ze specjalizacji fizyki wysokich energii. Wychował wielu dyplomantów i doktorów, inicjował kilka habilitacji w swoim zespole.

Zmarł po krótkiej chorobie 27 marca 2003 r. w pełni sił twórczych.

 



* Na podstawie tekstów Jerzego Bartke, Krzysztofa Fiałkowskiego, Grażyny Nowak, Marii Różańskiej, Ryszarda Sosnowskiego i Andrzeja Kajetana Wróblewskiego opracował Piotr Malecki