Grzegorz POLOK     Stanisław LATEK

 

 

WYSTAWY CERN-owskie w POLSCE

 

 

W roku 1991 Polska, jako szesnasty z kolei kraj, została członkiem CERN-u. Już wtedy fizycy polscy biorący udział w różnych eksperymentach CERN-owskich planowali upowszechnienie wiedzy o tym ośrodku i prowadzonych tam badaniach naukowych.

 

W drugim półroczu 1991 r. delegacja RP uczestniczyła już oficjalnie w pracy organów zarządzających laboratorium. W uzgodnieniu z właściwymi ministrami Prezes PAA kontynuował działalność koordynującą uczestnictwo Polski w CERN zarówno w sferze współpracy naukowo-technicznej jak i w zakresie promocji współpracy przemysłowo-technologicznej polskich przedsiębiorstw produkcyjnych – potencjalnych kontrahentów CERN-u. W 1991 roku zorganizowano również konferencję prasową na temat korzyści z przynależności Polski do CERN-u, podczas której padła propozycja, aby do spopularyzowania CERN w Polsce wykorzystać jak najszerzej różne możliwości – wystawy, wizyty dziennikarzy w CERNie, programy edukacyjne w TVP.

 

W CERN-ie w tym czasie istniała stała wystawa  pod nazwą MICROCOSM prezentująca historię badań  w dziedzinie fizyki jądrowej oraz fizyki cząstek elementarnych. Następnie w  krajach członkowskich zaczęto organizować objazdowe wystawy przygotowywane przez powołaną w tym celu specjalną grupę pracowników. Wszelkie koszty związane z przygotowaniem wyjazdowej ekspozycji ponosił CERN, natomiast transport i organizacja wystawy należała do  kraju członkowskiego.

 

I właśnie na fali znacznego zainteresowania CERN-em wśród przedstawicieli nauki i mediów w PAA postanowiono poczynić starania o zorganizowanie wystawy CERN-owskiej w Polsce. Pojawił się problem sali. Uznano, ze wystawa będzie dość duża, a więc potrzebna była sala o powierzchni kilkuset metrów kwadratowych. Po wielu poszukiwaniach – a nie bez znaczenia były koszty – zdecydowano się na wynajęcie największej sali w warszawskim Muzeum Techniki (w Pałacu Kultury i Nauki).

 

Wystawa pod tytułem „Wewnątrz atomu” trwała 4 tygodnie: od 17.08. do 13.09.1992 r. Termin dobrany został tak, aby młodzież szkolna bezpośrednio po powrocie z wakacji mogła zobaczyć ekspozycję. Według ocen personelu Muzeum Techniki wystawę odwiedziło ponad 23 tysiące osób, w tym około 8000 uczniów. Poza planszami, detektorami, słynną „ognistą kulą” pokazywano filmy o CERN-ie, udostępnione przez CERN i telewizję

 

W uroczystości otwarcia, którego dokonali: Prezes PAA, przedstawiciele dyrekcji CERN-u i władz KBN, wzięli udział przedstawiciele Parlamentu RP, rektorzy warszawskich wyższych uczelni, dyrektorzy instytutów naukowych i dziennikarze. Z okazji wystawy zorganizowano konferencje prasową, podczas której przedstawiciel CERN-u zaprosił polskich dziennikarzy do odwiedzenia laboratorium (na koszt CERN-u). Wyjazd został zrealizowany w roku 1993.

 

Wystawę starano się wykorzystać do popularyzacji nauki światowej i promocji współpracy naukowej i przemysłowej Polski z CERN-em. W tym celu zorganizowano specjalistyczne imprezy m.in.dla przedstawicieli przemysłu i nauczycieli fizyki.

 

Impreza była szeroko prezentowana w mediach. Warszawska wystawa zasługuje na uwagę z wielu względów:

-         po raz pierwszy społeczeństwo polskie (bezpośrednio lub poprzez media) mogło więcej dowiedzieć się o CERNie;

-         wystawa zainicjowała i ułatwiła kontakty różnych środowisk i instytucji polskich z CERN-em; zaowocowała kolejnymi wystawami w Krakowie, wyjazdami do CERN-u lub na spotkania organizowane przez CERN (Dzień CERN-u na światowej wystawie Expo’92 w Sevilli)

 

 

Okazją do zorganizowania pierwszej wystawy w Krakowie były obchody czterdziestolecia istnienia Instytutu Fizyki Jądrowej. Za zgodą dyrektora Instytutu prof. dr hab. A. Budzanowskiego  rozmowy w sprawie zorganizowania wystawy  w Krakowie rozpoczął  prof. dr hab. T. Coghen, ówczesny kierownik Zakładu Fizyki Wysokich Energii.

Zaproponowane miejsce wystawy Muzeum Czartoryskich zyskało aprobatę zespołu CERN-owskiego. W czasie roboczego spotkania  ustalono ramowy program ekspozycji.

 

 

Rys. 1. Polski fragment wystawy CERN-owskiej

 

Postanowiono zaznajomić widza z ośrodkiem CERN, badaniami jakie się tam prowadzi i używaną w tym celu aparaturą naukową. W tym czasie w CERN-ie działał największy i unikalny akcelerator wiązek przeciwbieżnych zwany LEP (Large Electron Positron Collider). Ze względu na imponujące rozmiary (prawie 27 km obwodu) miał się stać centralnym elementem wystawy. Jednym z naczelnych celów wystawy było wyjaśnienie zasady działania LEP i prezentacji pomiarów, jakie można przy jego pomocy przeprowadzić. Znaczną część wystawy postanowiono poświęcić technice detekcji cząstek elementarnych i detektorom pracującym w oparciu o tę technikę. Nie zapomniano także o istniejących koncepcjach rozwoju CERN-u prezentując projekt nowego akceleratora zwanego w skrócie LHC (Large Hadron Collider).

 

W trakcie przygotowania ekspozycji w roku 1994 projektanci z CERN-u zaproponowali stronie polskiej samodzielne  przygotowanie kilku elementów wystawy. Postanowiono w związku z tym zaprezentować twórców fizyki jądrowej i fizyki cząstek elementarnych (w tym znanych  polskich profesorów H. Niewodniczańskiego i M. Mięsowicza) oraz wyeksponować bardzo ważny dla fizyki polskiej moment przystąpienia do współpracy z ośrodkiem CERN.

 

Kolejny organizowany przez stronę polską segment wystawy przeznaczono na graficzny pokaz zarejestrowanych i zrekonstruowanych przy użyciu komputerów osobistych fizycznych przypadków, tj. wierzchołków oddziaływań oraz trajektorii cząstek i ich zachowania w polu magnetycznym spektrometrów. Krakowscy organizatorzy zdecydowali się także na udostępnienie publiczności sieci komputerowej dosyć dobrze już wtedy rozwiniętej w Krakowie i w Instytucie Fizyki Jądrowej. W porozumieniu z Telekomunikacją Polską wykonano połączenie modemowe pomiędzy miejscem wystawy, a Zakładem Fizyki Cząstek Elementarnych IFJ przy ul. Kawiory 26a, co umożliwiło połączenie z ogólnoświatową siecią

 

 

Rys. 2. Pierwsze publiczne stanowisko internetowe w Krakowie na I wystawie CERNowskiej

 

komputerową. Dzięki temu połączeniu stworzono zwiedzającym unikatową, jak na tamte czasy, możliwość przeglądania  światowych stron internetowych (jak dziś mówimy surfowania po internecie).

 

Do największych  przygotowanych przez zespół CERN-owski atrakcji wystawy należały :

 „ognista kula”, wyładowaniami w której można było sterować potencjałem elektrycznym własnej dłoni, komora iskrowa, za pomocą której dokonywano wizualizacji przejścia cząstek promieniowania kosmicznego oraz segment, w którym bardzo plastycznie zaprezentowano projekt, wygląd i działanie przyszłego akceleratora LHC. Wielkim zainteresowaniem cieszyło się kino, w którym wyświetlano filmy popularno-naukowe traktujące o badaniach naukowych prowadzonych w CERN-ie.

Na zakończenie wystawy proponowano zwiedzającym udział w  pisemnym konkursie dotyczącym ośrodka CERN.

 

Wystawa  pod nazwą „ Od kwarków do gwiazd” otwarta była w godzinach 10-17 w okresie 9-25 października 1995 r. W celu rozpropagowania wystawy w środowisku szkolnym rozesłano zaproszenia do szkół ponad podstawowych Polski południowo- wschodniej (w sumie o wystawie zawiadomiono około 300 placówek). Odzew przekroczył najśmielsze oczekiwania i na długo przed rozpoczęciem wystawy praktycznie wszystkie terminy zostały zarezerwowane przez zorganizowane grupy szkolne.

 

Uroczyste otwarcie wystawy  z udziałem władz Krakowa  oraz w obecności Dyrektora prof. dr hab. A. Budzanowskiego i Rady Naukowej Instytutu Fizyki Jądrowej odbyło się w dniu 8-go października. Wzięli w niej udział także ze strony organizatora przedstawiciele dyrektora CERN-u,  dyr. K. Hübner i dr P. Rimmer. W następnych dniach w prasie krakowskiej ukazało się wiele wywiadów poświęconych wystawie oraz krakowskim uczelniom. Telewizja Krakowska oprócz informacji w Kronice Krakowskiej przygotowała także obszerny reportaż z wystawy.

 

 

Rys. 3. Ogólny widok wystawy w „Arsenale”

 

Wystawa okazała się wielkim sukcesem. Zwiedzały ją liczne wycieczki szkolne nie tylko z zaproszonych do udziału szkół, ale także wycieczki z całej Polski włączające wystawę do programu zwiedzania Krakowa.

Naciski szkół, które nie zdołały zarezerwować terminu zwiedzania wystawy były tak duże, że IFJ wystąpił do dyrekcji CERN-u o przedłużenie wystawy - niestety możliwe to było tylko o jeden tydzień.

Wystawę w czasie jej trwania zwiedziło kilkanaście tysięcy osób, głównie młodzieży, ale także wielu dorosłych mieszkańców  Krakowa wraz z całymi rodzinami. W celu ułatwienia zapoznania się z  trudną przecież tematyką zorganizowano zwiedzanie z wysokokwalifikowanymi przewodnikami (doktoranci IFJ, UJ i AGH oraz młodzi pracownicy naukowi tych instytucji) w grupach, które rozpoczynały zwiedzanie wystawy w odstępach pół-godzinnych.

Na zakończenie wystawy rozstrzygnięto konkurs wiedzy o CERN-ie, zwycięzca którego wraz z opiekunem wyjechał w nagrodę do tego ośrodka.

 

 

Rys. 4. Tak wyglądało oczekiwanie na wejście na wystawę w1995 r.

 

Załączone zdjęcia ilustrują zainteresowanie zwiedzających wystawą oraz ogromną popularność Internetu. Powodzeniem cieszyła się także sprzedawana w recepcji wystawy książka S. Hawkinga pt. "Krótka historia czasu". Wystawa została wysoko oceniona przez CERN, który w wydawanym cotygodniowo biuletynie poświęcił jej stronę tytułową.

Zorganizowanie wystawy  było możliwe  dzięki sponsorom, a mianowicie : Urzędowi Miasta Krakowa,  Polskiej Agencji Atomistyki, firmom RAFAKO i DEXTER. Główne koszty organizacji wystawy „Od kwarków do gwiazd” poniósł CERN oraz Instytut Fizyki Jądrowej.

 

 

Druga krakowska CERN-owska objazdowa wystawa miała miejsce w roku 2000. IFJ podjął starania, aby miejscem ekspozycji uczynić ponownie Muzeum Czartoryskich. Zamiar ten się nie powiódł, ponieważ już wcześniej postanowiono zlokalizować w tym miejscu inną ważną dla środowiska kulturalnego Krakowa wystawę. Znalezienie innego lokum na ekspozycję okazało się sprawą bardzo trudną również z powodu zmiany koncepcji wystawienniczej przez CERN. W nowej wersji miała być to ekspozycja w postaci czterech wzajemnie się uzupełniających kwadrantów o określonej powierzchni i z ustaloną kolejnością zwiedzania. Taki układ wystawy spowodował, ze wiele z proponowanych lokalizacji (np. Krzysztofory, Pałac Sztuki, Pałac pod Baranami, dziedzińce arkadowe kościołów O.O. Franciszkanów i Dominikanów)  w obrębie uczęszczanych tras turystycznych Krakowa nie mogło być wykorzystanych. Po wielu poszukiwaniach  właściwym miejscem okazało się Muzeum Przyrodnicze PAN przy ulicy Św. Sebastiana.

Podpisano umowę o zorganizowaniu wystawy w dniach 16.10 – 16.12. 2000 r. z możliwością przedłużenia ekspozycji do lutego 2001 r. Koordynatorem z ramienia dyrektora IFJ prof. dr hab. A. Budzanowskiego został dr Grzegorz Polok, stronę organizatorów CERN-owskich reprezentował Ray Lewis. Szczegóły organizacyjne wystawy pt.: „Kiedy Energia staje się Materią” oraz wszelkie wymagania (specyfikacja techniczna, powierzchnia, sposób oświetlenia, dostęp do Internetu  itp.) zostały uzgodnione w porozumieniu podpisanym w czasie spotkania w dniach  18-19 maja 2000 r. przez  przedstawicieli  CERN-u i Instytutu Fizyki Jądrowej  oraz  dyrekcji Muzeum Przyrodniczego PAN.

Od tej chwili zaczęły się intensywne przygotowania do wystawy. Przystąpiono do wykonania tłumaczenia na język polski wszystkich anglojęzycznych filmów:

 

"Powrót do momentu stworzenia"

"Potęgi 10"

"LHC- maszyna czasu"

"Gwiazdy pod ziemią"

"Eksperyment genewski"

 

Z pomocą Telewizji Kraków wykonano dubbingi do dziesięciu filmów popularyzatorskich, które w trakcie wystawy były wyświetlane w specjalnie stworzonym na terenie wystawy kinie. Przygotowano polskie wersje językowe nagranego  na taśmie VHS filmu  pt. „Świat cząstek” oraz interakcyjnego programu komputerowego na płycie CD pt. ”Cegiełki i spoiwo”.

Organizatorzy wystawy wystąpili do Biura Festiwalu Kraków 2000 o  włączenie wystawy  „Kiedy Energia staje się Materią” do kalendarza imprez Kraków 2000 organizowanych z okazji uznania Krakowa Europejskim Centrum Kultury. Biuro przychyliło się do tej prośby umieszczając wystawę w dziale „Festiwal Młodzi Kraków 2000”. Biuro Festiwalu Kraków 2000 stało się także głównym sponsorem wystawy organizowanej przez Instytut Fizyki Jądrowej wspólnie z CERN-em. Drugim ważnym sponsorem była Telekomunikacja Polska S.A., która wykonała cztery łącza internetowe typu SDI, co umożliwiło zainstalowanie 20 stanowisk do surfowania po Internecie. Kolejnym sponsorem były Polskie Linie Lotnicze LOT i Polska Agencja Atomistyki.

 

O mającej się odbyć wystawie zawiadomiono ponad 3000 szkół ponad podstawowych z województw Polski południowo-wschodniej, do których wysłano przedstawione poniżej zaproszenie. Przygotowano także specjalne zaproszenie na wystawę.

 

Uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło w dniu 15.10.2000 r. Wzięli w nim udział: dyrektor do spraw naukowych CERN-u prof. C.Detraz dyrektor IFJ prof. dr hab. A. Budzanowski przedstawiciele Rady Naukowej IFJ, dziekani wydziałów z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Akademii Górniczo Hutniczej. Władze miasta królewskiego reprezentował dyrektor festiwalu Kraków 2000 B.Sonik. 

 

 

Cztery kwadranty stanowiące podstawę wystawy reprezentowały cztery podstawowe tematy, którym była poświęcona:

 

  1. Skalę Wszechświata i jego powstanie w porównaniu do skali mikroświata (prezentacja wielkości od 10-18 m do 1018 m)
  2. Detekcję promieniowania kosmicznego oraz zasadę działania akceleratora prezentowaną na przykładzie odbiornika telewizyjnego
  3. Ideę wielkich eksperymentów na akceleratorze LEP
  4. Kwarki i leptony jako podstawowe składniki materii oraz siły  związane z ich oddziaływaniem. Prezentacja pojęcia  antymaterii.

 

Niewątpliwą atrakcją, podobnie jak na poprzedniej krakowskiej wystawie stanowiło kino, a przygotowane filmy pozwalały na trzy godzinną prezentację bez powtórzeń. Wiele osób kilkakrotnie odwiedzało wystawę, aby mieć możliwość obejrzenia wszystkich projekcji.

 

Jedną z podstawowych atrakcji stała się ponownie „ognista kula” widoczna na poniższym zdjęciu.

 

Rys. 5. Słynna „ognista kula”

 

Uwagę widzów przyciągała prezentacja programu interakcyjnego, który pozwalał zrozumieć świat cząstek, świat o wymiarach znacznie poniżej wielkości atomu.

 

Rys. 6. Młodzież korzysta z interakcyjnego programu edukacyjnego

 

Rys. 7. Zaproszenie rozesłane do szkół.

 

 

Olbrzymim zainteresowaniem cieszyła się ekspozycja poświęcona LEP, co ilustruje poniższe zdjęcie.

 

 

 

Rys. 8. Ilustracja detektora i wyników na zderzaczu LEP.

 

Niesłabnącym zainteresowaniem cieszył się oczywiście internet, wszystkie stanowiska komputerowe były oblegane przez cały czas trwania wystawy.

Wystawa została także wykorzystana w celu wypromowania możliwości zatrudnienia w CERN-ie polskich inżynierów i techników. Promocję prowadzili specjalnie przygotowani pracownicy CERN-u . Wzięli w niej udział także studenci AGH i Politechniki Krakowskiej.

 

W zorganizowanie tak dużej wystawy zaangażowanych było bezpośrednio około 80 osób ( 42 studentów oraz doktorantów AGH, UJ i IFJ, 15 pracowników Muzeum Przyrodniczego oraz sekretariat Zespołu Zakładów Fizyki Wysokich Energii IFJ, który pracę rozpoczął na długo przed rozpoczęciem wystawy). Tutaj warto nadmienić, że zorganizowane grupy miały możliwość wysłuchania wybranego wykładu (jednego z kilkunastu) wygłaszanego przez profesorów fizyki z IFJ, UJ, UW w wybrane dni tygodnia. 

 

 

Wystawa „Kiedy Energia staje się Materią”  trwała od 16.10. do 16.12.2000 r. i na wyraźne życzenie szkół, które nie zdołały dokonać rezerwacji terminów przedłużono ją do dnia 3-go lutego 2001 r. Pomimo wydłużonego czasu ekspozycji wiele zainteresowanych szkół nie zdołało jej odwiedzić.

Ogólna liczba zwiedzających wyniosła 35000 osób. Wśród nich przeważała młodzież w zorganizowanych grupach. Ponad 2500 osób obejrzało wystawę indywidualnie.

Rys. 9. Niektóre z dwudziestu stanowisk internetowych na II wystawie.

 

 

Celem wystawy było pobudzenie wyobraźni młodego widza, aby odniósł wrażenie, że rozumie tak skomplikowaną dziedzinę nauki jaką jest współczesna fizyka. Służyła temu wykorzystana technika łączenia prezentacji naukowej wraz z prezentacją narzędzi umożliwiających poszerzenie poznania, a nawet dokonania odkrycia naukowego. Drugim celem wystawy była prezentacja niezwykłych osiągnięć inżynierskich i technicznych z zakresu mechaniki, elektroniki, technologii niskich temperatur, technologii wytwarzania bardzo silnych pól magnetycznych w dużych objętościach oraz technologii próżni. Zwiedzający mieli okazję zauważyć, jaki wpływ na rozwój zaawansowanej techniki mają i będą mieć w przyszłości eksperymenty naukowe, mające za cel badanie elementarnej struktury materii. Wielu widzów po raz pierwszy spotkało się z nowymi dla nich pojęciami takimi jak kwark czy gluon, odnoszącymi się do opisu struktury nukleonów. Zwiedzający mieli okazję zauważyć związek elementarnych składników materii z obiektami astronomicznymi, a więc mogli prześledzić całą dotychczasowa skalę poznania otaczającego nas Wszechświata.

Celem wystawy było wreszcie zilustrowanie sposobu, w jaki odbywają się nowoczesne badania naukowe i  zaprezentowanie narzędzi do tego używanych. Widzowie mogli zauważyć wpływ badań w dziedzinie fizyki cząstek elementarnych na  rozwój coraz doskonalszych medycznych narzędzi diagnostycznych oraz terapeutycznych.

Dla wielu młodych widzów wielkim zaskoczeniem była informacja, że powszechny dziś World Wide Web powstał właśnie w ośrodku CERN.

 

Wszystkie wystawy CERN-owskie przyczyniły się z pewnością do popularyzacji fizyki współczesnej wśród młodzieży rozbudzając zainteresowanie tą piękną i fascynującą dziedziną nauki.